MÜZİK ÖTESİ

Mulholland Drive'ın Okunuşu

Mazhar Bilgiç - 12 Kasım 2005

"Rüya, en büyük çelişkileri bir araya getirir, olanaksızlıklara olanak verir. Bizi her gün etkileyen bilgiyi göz önünden uzaklaştırıp bizi kişisel ve toplumsal ahlak açısından kabul edilemez olanla yüz yüze bırakır. Rüyanın içeriği, sanki işaretleri teker teker çevrilmesi gereken hiyeroglif biçiminde verilmiş gibidir... Bu işaretleri birer işaret olarak göndergelerine göre değil de resim değerlerine göre okumaya kalksak, kesinlikle yanlış bir yöne sapmış olacağımız açıktır." (Sigmund Freud)

PESİMİST PROFİL (YA DA GERÇEK)
Başlamadan önce aşağıya filmin "görünen yüzü"nü , "konusunu" yazacağım.

Bir kız düşünün. Adı Diane Selwyn. Aktrist olmayi isteyen idealist ve yetenekli bir kiz. Ailesi tarafindan desteklenmemiş, engellenmiş kimbilir belkide şiddete maruz bırakılan büyüme dönemlerinde kişilik bozukluklarına sebep olabilecek yetiştirme biçimlerine maruz kalan. Ve nihayetinde potansiyel bir patolojik vaka... Diane bir-kaç yerel oyunculuk yarışmasında  dereceler  alıyor. Ve Holywood'tan yapımcıların daveti üzerine rol seçmelerine katılmak için Los Angeles'a geliyor. Burada bir başka oyuncu Camilla Rhodes ile tanışıyor. Biseksüel iki kadın  bir süre sonra birlikte olmaya başlıyorlar. Diane seçmelerde başarısız oluyor. Başrolünü almak istediği filmin yönetmeni Adam Kesher tarafindan eleniyor. Onun yerine kendisiyle aşk yaşadığı Camilla Rhodes filmin yönetmeni Adam Kesher'dan rolü alıyor. Adam Kesher (yönetmen) ve Camilla Rhodes arasında  ileride evliliğe varacak bir flört başlıyor. Bu noktaya binbir türlü zorlukla ve kişisel çabalarıyla gelebilen Diane Selwyn bu gelişmelerden sonra şiddetli bir düşüş yaşıyor; Holywood tarafindan davet edilen ve büyük ideallerle L.A.'e gelen Diane oyuncu elemelerinde Camilla Rhodes'a tercih ediliyor ve derin bir aşkla bağlı olduğu Rhodes O'nu filmin yönetmeni Adam Kesher ile aldatıyor.

DAVID LYNCH'IN DENEĞİ: DIANE SELWYN
Buraya kadar ki gerçeklik okuması filmin sonlarına doğru varacağımız sonuçlar. Filmin baş karakteri Diane Selwyn (Naomi Watts) yukarıdaki gerçeklerle (ki seyirci olarak bizim henüz bilmediğimiz) filmin başında uykuya dalıyor. "Denek" olmak için ideal psikozlara sahip karakter Diane'in rüyaları David Lynch'in rejiliğinde tekinsiz, ürkütücü, koyu kırmızı bir aşkla örülü, "film noir" masalına dönüşmeye başlıyor. Hemen hemen bütün Lynch filmlerinde karşımıza çıkan adına "gerçek" denilen  ama Lacan teorilerine göre "sembolllerden ibaret fizik dünyası" ve adına rüya, hayal, denilen fakat Freud okullu Lacan'a göre yolculuğu en zor olan gerçek "gerçek" dünyası. Ve Diane Selwyn uykudayken Lacan'in rüya gerçekliği koridorlarında yürüyor;  Freud'un "bilinçdışı" dediği  koridorda. Ve gördüğü rüyada gerçekleştirmek istediği fakat yapamadığı, olmasını istediği ama olamayan şeyleri olmuş gibi görüyor. Ve düşün sonunda  gerçekle yüzleşip kendini dışarı atıyor ve tüm hayallerini rüya dünyasında bırakarak kaçıyor... Yani uyanıyor. Biz seyirci olarak bu noktadan sonra yukarıda belirttiğim gerçeklerle ancak yüzleşmiş oluyoruz.

OLMASI İSTENEN (YA DA DÜŞ)
Yazımızın ikinci bölümüne ama filmin ilk kısmına geçelim. Filmin ana temasını okumaya geçmeden önce Freud'un sözlerine bakalım.
Sembolik, imgesel fizik dünyasi, düş dünyasını vareden dünyadir. Düşlerimizde gördüğümüz tüm detaylar, cisimler, imgeler, olaylar fizik dünyasıyla bağıntılıdır Freud'a göre. Sigmund Freud "Rüyalar ve yorumları" kitabında der ki;

"Rüya, en büyük çelişkileri bir araya getirir, olanaksızlıklara olanak verir. Bizi her gün etkileyen bilgiyi göz önünden uzaklaştırıp bizi kişisel ve toplumsal ahlak açısından kabul edilemez olanla yüz yüze bırakır. Rüyanın içeriği, sanki işaretleri teker teker çevrilmesi gereken hiyeroglif biçiminde verilmiş gibidir... Bu işaretleri birer işaret olarak göndergelerine göre değil de resim değerlerine göre okumaya kalksak, kesinlikle yanlış bir yöne sapmış olacağımız açıktır."

SİYAH CADY...
Filmin ilk sekansı yani düşün başlangıcı Mulholland Yolu üzerinde ilerleyen siyah bir Cadillac'la açılıyor.
Filmde (rüya bölümünde) tesadüfen ya da doğaçlama orada bulunan hiçbir obje, imge, karakter yok. Filmin ikinci kısmında Diane uyandıktan sonra tüm objeleri, imgeleri, karakterleri gerçek dünyada da  görüyoruz. Siyah Cadillac gerçek dünyada, Camilla Rhodes'un filmin yönetmeniyle Diane'i aldatmış olmasından duyduğu vicdan azabını bastırmak için Diane'e ilgi göstermek istediği bir zamanda  (belki de Starlık yolunda ilerleyen Camilla'nın daha sonra kendisine problem çıkarabilecek eski kaçamağı Diane'i pasifize etme çabası) Mulholland yolu üzerindeki partiye davet ettiğinde Diane'i getiren Cadillac. Daha sonra Rhodes'un bu daveti Diane'in çok büyük hayal kırıklıklarına ve ağır baskı altında kalmasına sebep olacak ve Diane sonunda Rhodes'u öldürmesi için kiralık katil tutmaya karar verecek. Çünkü Diane bu davetle Camilla Rhodes'un kendisine tekrar döndüğü fikrine kapılıyor ve Mulholland Yolu üzerindeki kestirme patikadan Rhodes'la el ele partinin olduğu eve doğru çıkarken hissettiği derin aşkın karşılığının olmadığını çok kısa sürede anlıyor. Filmin soundtrack'in de bu sekanstaki Angelo Badalamenti bestesinin adı da "Love Theme". Nitekim patikadan eve çıktıklarında Diane'e oynanan oyunun bilincinde ve olanca yapmacıklığıyla "Perfect Timing" sözüyle Adam Kesher karşılıyor onları. Ve yemeğe oturduklarında Loser kızımız Diane'in gözlerinin önünde Camilla Rhodes ve Adam  Kesher evlilik kararı aldıklarını açıklıyorlar. Bu kısa sekans içinde; kestirme patikadan Camilla ve Diane'in elele Love Theme eşliğinde yukari çıktıkları ve yemeğe oturup evlilik kararı açıklandığı ana kadar ki bölümde rüyada tekrar karşımıza çıkacak birçok sembol, imge, obje, karakter dolaşıyor ortalıkta. Bu sekans aslında filmin kilit noktası. Bir açıdan filmin "patladığı"  an bir açıdan da rüyamızın giriş kapısı...

GERÇEK: CADY'DE DIANE... DÜŞ: CADY'DE CAMILLA... GERÇEK: PATİKADAN YUKARI DÜŞ: PATİKADAN AŞAĞI...
Diane gerçek dünyada kendisini terkeden sevgilisi Camilla'yı rüyasında kendisine getirmek istiyor. Rüyanın senaryosu bununla başlıyor. Freud'un deyimiyle olanaksızlara olanak vermeye çalışıyor. Her ne şekilde olursa olsun Camilla'nın kendisine gelmesi için kurguluyor bilinaçaltını. Ve bunu yaparken doğal olarak gerçek dünyada bilaçaltına sıkıştırılmış herşeyi kurgulandırıyor tekrar. Gerçekte yolcusunun Diane olması gereken Cadillac'ın içinde Camilla yolculuk ediyor rüyada. Gerçekte kestirme patikanın yanında duran arabanın şöförü kolunu arkaya atarak  Diane'e dönüyor ve "Surprise" diyor. Rüyada ise yine aynı şöför kolunu arkaya atarak Camilla'ya dönüyor fakat elinde bir silah var ve Camilla'ya "Get out the car" diyor. Rüyada amacına ulaşmak isteyen Diane'in fantazma dünyası işlemeye devam ediyor ve bu noktada  ters yönden gelen bir arabayla kafa kafaya  büyük bir gürültüyle çarpışıyorlar. Fantazma Camilla'yı o anki bu belirsiz krizinden içinden kurtarıyor. Silahlı şöför ve yanındaki adam ölüyorlar fakat Camilla kurtuluyor. Gerçek dünya da Diane'nin yukarı çıktığı patika yolun tersine Camilla aşağı giden patika yola giriyor ve şehre iniyor.

GÜNEŞ HERZAMANKİNDEN DAHAPARLAK VE HERKES HERZAMANKİNDEN DAHA GÜLERYÜZLÜ, RENKLER HERZAMANKİNDEN DAHA RENKLİ VE HERŞEY YOLUNDA GİDİYOR... AMA HİÇBİRŞEY ÖLÜM KADAR GERÇEK DEĞİL...
Filmin ikinci sekansı Diane'in büyük umutlarla L.A. gelmesiyle açılıyor. Gerçekte onların hiç sevgisini, desteğini alamamış kötü anne-baba rüyada Diane'nin L.A. gelişinde ona yol arkadaşlığı etmiş güler yüzlü, kızlarından, umutlu, onunla gurur duyan ebeveyne dönüşüyor. Bu durum Lynch'in sinematografisinde ebeveynin güleryüzlülüğü sahte ve ürkütücü bir sırıtışa dönüşüyor. Bu sahnede rüya ve acı gerçeklik arasındaki kontrastı oluşturan ışık parlaklıkları ve abartılı mutluluk imgeleri filmi ilk defa seyredenleri "yolunda gitmeyen birşeyler olduğu" fikrine kaptırıyor fakat gerçek vurguyla filmin sonunda yüzleşiyoruz ve bu rejinin son zamanlarda çok moda olduğu gibi "filmler üzerine yeni bir film yapma" noktasında olmadığını farkedebiliyoruz yine...

KRİZ ANI... İŞTE O ANLARDA BİLİNÇALTINA REZERVASYONLAR SIKLAŞIR...
Diane'in fantazma dünyası işlemeye devam ediyor. Kazadan  sonra patika yoldan şehire inen Camilla, Diane'in Cocco  tarafından misafir edileceği evin bahçesinde uyuyakalıyor ve geceyi orada geçiriyor. Kendisini sevgiyle ve ilgiyle karşılayan Cocco Diane'e odasını gösteriyor. Buradaki imge Coco. Coco film boyunca şefkatli, anaç bir kadın karakterinde. Peki bu Diane'in rüyasına nasıl giriyor. Misafir olduğu ev daha önce oyuncu seçmelerinde katılmak için geldiğinde kaldığı ev. Coco  ise gerçekte yönetmen Adam Kesher'in annesi. Kilit imgelerin yer aldığı yemeğe davet sekansında yemekte loser kızımız Diane'le ilgilenen, Diane'i dinleyen tek kişi Cocco oluyor. Kameranın yakın plan aldığı Coco'nun Diane'nin hikayesini dinledikten sonra şefkatle elini onun elinin üzerine koyma karesi; rüya da şefkatli, anaç evsahibi rolünü oynaması için Cocoyu idealleştiriyor ve Coco gerçek dünyadaki tavri ve karakteriyle rüyadaki yerini almış oluyor.

KENDİMDEN, ADIMDAN, KİŞİLİĞİMDEN, BENLİĞİMDEN NEFRET EDİYORUM. BENİM ADIM DIANE DEĞİL MESELA ŞU MUTLU GARSON KIZIN ADI OLMALI: BETTY. HATTA BEN O OLMALIYIM... TABİ O DA BEN OLABİLİR...
Diane eve gizlice girmis ve hafızasını kaybetmis Camilla ile yatak odasının duşunda karşılaşıyor. Camilla ismini hatırlamadığı için bir Rita Haytword posterinden esinlenerek adının Rita olduğunu söylüyor. Diane'in rüyadaki ismi ise Betty. Betty ismini Diane gerçek dünyada Winkies adlı bir lokantada kiralık katille Camilla'yı öldürmesi için konuştukları sırada kendilerine kahve servisi yapan mutlu servis elemanının yaka kartında görüyor. Diane olmaktan hoşnut olmayan ve bu kaybetmiş kişiliği öldürmek isteyen kızımız, mutlu, güleryüzlü servis elemanı Betty'le kendini özdeşleştiriyor ve onun kişiliğini kendisine yansıtıyor. Fakat biliçaltında halen biryerlerde durmak durumunda olan Diane karakterine "yani dışladığı kendisine" rüyada bir yer açmak zorunda olduğu için fantazmasını işletmeye devam ediyor. Ve böylelikle Diane/Betty hoşnut olmadığı kendisini öldürerek bilinçaltını temizlemiş oluyor ve mutlu Betty olarak Camilla'nın partneri olabilmeyi hayalinde tamamına erdiriyor. Gerçekte kiralık katil ve Diane, Winkies'de bulunurken, rüyasında Diane Camilla ile kendini orada görüyor. Ve servis elamanı Diane/Betty mutsuz kişiliğiyle karşımıza çıkıyor. Betty Diane'i öldürmüş (!) olsa bile Camilla'nın Diane karakterini gerçekte tanıyor olması rüyada hafızasını kaybetmiş Camilla'nın yaka kartındaki Diane isminin birşeyler çağrıştırdığı söylemesiyle şekilleniyor. Ve Camilla/Rita ile telefon rehberinden Diane Selwyn ismini bularak evine gidiyorlar ve bu birşeyler çağrıştıran fakat belirsiz meçhul kişiyi (!) ölü buluyorlar. Böylelikle ikisi içinde Diane karakterinin ölümü tamamlanmış oluyor ve bu "olması istendiği gibi gerçekleşen" rüyada kendisine yer olmayan kaybetmiş Diane böylelikle hem Diane/Betty için hem de Rita/Camilla için yok sayılmış olunuyor.

CAMILLA! BANA DÖNMEN İÇİN HERŞEYİ YAPARIM... HER ŞEYİ... İMKANSIZ OLANI DA!
Rüya olgusu uyanış bölümüne kadar kendisini çoğu zaman açık ediyor. İki kadının Coco'nun evinde karşılaşmasından sonra yakın plan yüz çekimleri ve flu arka plan görüntüleri, iki kadının tedirgin edici göz temasları buna örnek gösterilebilir. Camilla/Rita neden hafızasını yitiriyor? Çünkü rüyada olması gerektiği gibi hafızasını yitirmiş, Diane'in bulunduğu eve sığınmış Camilla olmaması gereken biri olması gerektiği için. Camilla'nın kendi kişiliği ve kimliğiyle rüyada varolması demek Diane/Betty için fantazmanın gidişatında aksamaya sebap olacak bir durum. Diane'in kendi kişiliğini Betty isimli servis elemanıyla değiş-tokuş etmesi ve kendini öldürmüş olması gibi gerçek dünyadaki Camilla'nın kişiliğide rüyada öldürülüyor. Camilla bu nedenle hafızasını yitirmiş oluyor ve Diane/Betty ile yakınlaşması için her türlü zemin hazırlanmış oluyor. Peki bu iki kadın evde karşılaştıktan sonra neden polise gitmiyorlar. Bunun rüyadaki mantığa (!) daha doğrusu fantazmaya entegre edilmiş şekli Camilla/Rita'nın çantasından çıkan büyük miktarda para ve esrarengiz mavi anahtarlı mavi kutu. Çantadan çıkan bu büyük miktardaki para bir gizem unsuru oluşturuyor ve iki kadın için yolunda gitmeyen bir şeyler olduğu, polise gidilmemesi gerektiği fikrinin oluşmasına sebep oluyor. Böylelikle Diane/Betty ve Camilla/Rita arasındaki olası flört her türlü 3. şahıstan, dış etkenden, her türlü müdahaleden arındırılmış oluyor ve rüya "olması istenenlerin" ideal platformu haline geliyor.

CAMILLA ARTIK RITA'YA DÖNÜŞTÜ... PEKİ CAMILLA RHODES ROLÜNÜ KİM ÜSTLENECEK...
Peki bu durumda gerçek dünyada Diane ile Camilla'nın arasına giren ve seçmelerde Diane'i seçmeyen yönetmen Adam Kesher hangi noktada bulunuyor. Rüya Adam  Kesher'a da rolünü biçiyor. Rüyada, yönetmen Adam Kesher'a mafyatik Castigliane Brothers tarafından Camilla Rhodes adlı oyuncuyu filminde oynatması için ültimatom veriliyor. Buradaki Camilla Rhodes ismi nereden geliyor?

Gelecek ay devam edeceğiz... David Lynch okumayı seven varsa aranızda  farklı bir kalemin bu yazıyı gelecek sayıda devam ettirmesi bence çok yaratıcı olabilir. Var mı aranızda benim gibi rahatsız?? :)




Yazılarımızı Facebook'tan takip etmek için: